کارخانه نخریسی مشهد در فهرست آثار ملی ثبت شد


10 تیر 1399 - 14:49
b11a2a83d0
مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی از ثبت ملی کارخانه نخریسی مشهد به شماره ۳۲۸۴۱ در فهرست آثار ملی ایران خبر داد و گفت: ثبت ملی این اثر تاریخی به استان خراسان رضوی ابلاغ شده است.

به گزارش روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی ابوالفضل مکرمی‌فر امروز سه شنبه 10 تیرماه 1399 با اعلام این خبر افزود: «کارخانه قدیمی نخریسی مشهد از جمله میراث صنعتی شهر مشهد و ایران در دوره مدرنیته رضاخانی است که معماری آن نیز برگرفته از شیوه های ساختمانی جنگ جهانی دوم است بنابراین ثبت این کارخانه برای نگهداری فضاهای مربوط به تولید و قسمتی از دستگاه‌ها ضروری است.»
او گفت: «برابر ماده یکی قانون حفظ آثار ملي مصوب 12 آبان ماه 1309 شمسي همه آثار صنعتي و ابنيه و اماكني كه تا پایان دورة سلسله زنديه در مملكت ايران احداث شده اعم از منقول و غيرمنقول با رعايت ماده 3 اين قانون مي توان جزء آثار ملي ايران محسوب شود و در تحت حفاظت و نظارت دولت است.»
او با اشاره اتفاقات پس از جنگ جهانی وورود روس ها به ایران و مشهد، اظهار کرد: «کارخانه قدیمی نخریسی در استان خراسان رضوی، شهرستان مشهد، بخش مرکزی، شهر مشهد و در دو نبش خیابان هفده شهریور و فدائیان اسلام قرار دارد. کارخانه نبش چهارراه نخریسی قرار گرفته و یک طرف آن بیمارستان امدادی است و یک طرف هم ایستگاه مترو 17شهریور است.»
او ادامه داد: «کارخانه نخ‌ریسی و نساجی خسروی، اولین و بزرگ‌ترین کارخانه در خراسان و شرق کشور بوده که به سبک جدید و دارای ماشین‌آلات مختلف نخ‌ریسی و نساجی است. تاسیس این کارخانه در اقتصاد شهر مشهد اثرات مطلوبی گذاشته است، زیرا با جذب حدود هزار نفر کارگر، به‌طور مستقیم سهم عمده‌ای در زمینه اشتغال داشته است.»
مکرمی‌فر تصریح کرد: «در تیر ماه 1310 خورشیدی، نامه‌ای از وزارت دربار به نیابت تولیت محمد ولی خان اسدی بدین مضمون می‌رسد که «حسب‌الامر باید کارخانه نخ‌ریسی و پارچه‌بافی در مشهد دایر شود.» از طرف رضا شاه مبلغ پنجاه هزار تومان از محل حق‌التولیه پرداخت شود و از جانب آستان قدس رضوی پنجاه هزار تومان و بانک ملی و موسسات آلمانی نیز در حدود صدهزار تومان بایستی مشارکت شود. بنابراین مبلغ دویست‌هزارتومان سرمایه شرکت نخریسی بود که صد هزارتومان دیگر باید بر آن مبلغ اضافه می شد تا کارخانه را دایر شود و بانک ملی مامور انجام این کار شد.»
او گفت: «در سال۱۳۱۳ش. پس از ورود سلمان خان اسدی مجلسی در منزل آقای محمد ولی خان اسدی نایب التولیه با حضور سلمان خان تشکیل و عده‌ای از تجار مشهد تصمیم می‌گیرند شرکت کارخانه نخ‌ریسی را با سرمایه پانصد و پنجاه هزار تومان تاسیس کنند و قرار شده که مبلغ سیصد هزارتومان را تجار محترم مشهد تقبل نمایند و دویست و پنجاه هزار تومان هم تجار زرتشتی مقیم هندوستان بدهند.»
وی تصریح کرد: « هدف از تاسیس شرکت چنین تعریف شده است: «برای کمک به ایجاد توازن در واردات و صادرات مملکتی و توسعه صنایع داخلی ملی روی مواد ذیل شرکتی به نام «شرکت سهامی نخریسی و نساجی خسروی مشهد تاسیس می‌شود.»


مدیر کل میراث فرهنگی، گردشرگری و صنایع دستی خراسان رضوی درباره صاحبان اولیه این اثر تاریخی اظهار کرد: «در سال۱۳۱۱، صاحبان سهام کارخانه نخ‌ریسی خراسان ۴۶ نفر که تعدادی از آنها عبارتند از: تیمورتاش، اسدی، وهاب‌زاده، قریشی، کافی، صولت‌السلطنه، باقرزاده، خضرائی، حاجی قائم مقام، هاروطونیان و... بودند.»
مکرمی‌فر افزود: «شرکت سهامی نخریسی و نساجی خسروی مشهد در تاریخ چهاردهم اسفند ماه ۱۳۱۳ خورشیدی در مشهد تحت شماره ۳۸ و برای مدت ۵۰ سال به ثبت رسید و مراسم گشایش کارخانه نخریسی و نساجی، عصر چهارشنبه یازدهم اسفند ماه ۱۳۱۶انجام شد.»
او گفت: «در این کارخانه در سال ۱۳۳۶حدود ۷۸۱ نفر کارگر، ۸نفر مهندس و کارشناس ایرانی، یک نفر مهندس خارجی و ۶۴نفر کارمند مشغول انجام وظیفه بوده‌اند؛ همچنین این کارخانه دارای ۱۰۸۶۴ دوک ریسندگی و ۱۵۰ دستگاه بافندگی بوده است. کارخانه نخریسی یکی از بزرگ‌ترین واحدهای صنعتی بوده و از لحاظ نیروی کارگر در سال ۱۳۵۰ حدود۱۱۸۰نفر در کارخانه اشتغال داشته‌اند.»
مکرمی فر اظهار کرد: مستخدمین خارجی کارخانه نخریسی و نساجی تا سال ۱۳۱۷ سه نفر به اسامی هانس استرسیونگر، تابع کشور سوییس، ویلیام فن فوکس هنگری تبعه مجارستانی و پستونجی میستری تابعیت انگلیس بوده‌اند البته نصاب دیگ‌های بخار کارخانه مهندس لئوپولز کورتس بوده است.
او تصریح کرد: با پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی بررسی‌های جدی نسبت به برنامه ریزی، بازسازی و توسعه کارخانه توسط مدیریت وقت به عمل آمد و طرح‌هایی جهت اجرا در محل کارخانه مشهد تهیه شد که در اولین اقدام ماشین آلاتی در سال های 1361، 63 و 65 خریداری و آخرین آن‌ها در سال 1367 در خط تولید و پس از دو پروژه در رابطه با مدنیزه ماشین آلات ریسندگی کارخانه بوده است. همچنین این کارخانه در چهار دوره، به کارگرانش زمین‌های250 و 150مترمربعی واگذار کرده است که عامل پیدایش محله کوی کارگران و شهرک انقلاب شده است. مرحله نخست واگذاری زمین‌ها در دوره مدیریت مهندس کفایی و مرحله دوم در دوره مدیریت مهندس فرخ بوده که قطعات 250متری به کارگران واگذار شده است.
مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی به سوابق و اسناد تاریخی اشاره کرد و گفت: «کارخانه نخریسی مشهد در تاریخ15/4/1385 رسما تعطیل و خط تولید آن به کارخانه نیشابور منتقل شد که در شهریور1383 افتتاح شده بود. در ادامه با رویکرد جدید آستان قدس رضوی در استفاده از موقوفات، ساختمان کارخانه نخریسی به «موزه زنده زیارت» تبدیل شد.موزه‌ای که در آستانه چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی گشایش یافت.»
هم چنین محمود طغرائی مدیر دفتر ثبت آثار تاریخی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی درباره مشخصات این اثر تاریخی اظهار کرد: «وسعت این کارخانه 66000 مترمربع و زیربنای آن25هزار مترمربع است. سفارش ماشین‌آلات نخریسی به کمپانی «برادران پلات» انگلستان به میزان۱۰۱۲۰ دوک با کلیه لوازم مربوطه به مبلغی در حدود دو میلیون و چهارصد هزار ریال داده شد که مقداری لوازم یدکی مابه‌الاحتیاج نیز ضمن آن منظور شده بود. صد و پنجاه دستگاه ماشین‌آلات بافندگی در داخل کارخانه مستقر شده بود.»
او با بیان این که کارخانه نخریسی به 5 قسمت مجزا تقسیم تقسیم و تفکیک شده است، افزود: بخش تأسیسات که در شمال غربی سایت کارخانه قرار دارد پس از ورود به این بخش با یک سرسرای مسقف به ارتفاع ۲ طبقه روبه‌رو می‌شویم که محل قرار گیری دیگ‌های بخار است و در حال حاضر نیز این کاربری ادامه دارد. هنوز توربین‌های برق در مواقع قطع برق، برق اضطراری مجموعه را تامین می کنند. این قسمت به همراه نمای بخش طاق زنی، هنوز به همان شکل گذشته خود باقی مانده است. دیوارهای این بخش بیشتر ۸۰ سانتی متر قطر دارند و شامل آجر و ملات ساروج است و سقف اکثر نقاط، تر و پروازی است.»
او ادامه داد: «قسمت طاقه زنی که در شمال کارخانه و در سمت راست تاسیسات قرار دارد یکی از شاهکارهای مجموعه کارخانه نخ ریسی خسروی، همین قسمت است. این بخش، یک فضای باز با ستون‌های متعدد است که به امر طاقه زنی و اتو کشی و ... اختصاص داشته و دارد. جزییات سقف و ستون‌ها بسیار جالب توجه است.»
طغرایی افزود: «قسمت ریسندگی که در شرق سایت و در جلو بخش طاقه زنی قرار دارد، بخش ریسندگی از یک سمت به وسیله سرسرای ورودی و بخش اداری به محوطه ورودی متصل می‌شود و از سمت دیگر به وسیله حلاج خانه و بارانداز به محوطه پشتی و از پایین به سمت انبار طاقه زنی متصل می‌شود. جزییات سقف این بخش بسیار جالب توجه است. از طرفی بحث نور گیری خاص این فضا مطرح است (با توجه به وسعت این فضا، نورگیری از دیوارها نمی‌تواند تأمین کننده روشنایی کل مجموعه باشد و ناچار باید از نورگیر سقفی استفاده کرد و از طرفی بحث صدا و آلودگی صوتی زیاد و هم چنین بحث ایستایی سالن وسیع ریسندگی، همه و همه طراح را برای طراحی متخصصانه و دقیق جزییات اجرایی و عملکردی فرا می‌خواند.»
مدیر دفتر ثبت آثار تاریخی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی تصریح کرد: «قسمت اداری و محوطه که در جنوب سایت و در نزدیکی ورودی اصلی قرار دارد این بخش به دلیل گسترده شدن کاربری و عملکرد کارخانه به بخش‌های دیگر الحاق شده که شامل حراست، اطلاعات، فروشگاه، خبازی، سالن چندمنظوره و اتاق ریاست، هم چنین اتاق های بخش اداری و ... است.»
طغرایی گفت: پنجمین بخش این کارخانه قسمت بافندگی که در غرب مجموعه و در کنار سالن ریسندگی قرار دارد، حجم ساختمان این قسمت، شبیه بخش ریسندگی است و جزییات سقف آن نیز کاملا شبیه بخش ریسندگی است، کارخانه نخریسی خسروی به دلیل کسب معماری خاص آن. شیوه ساخت، زمان ساخت و نیز تقابلی که با معماری صنعتی جهان در عصر خویش داشته حائز اهمیت است. همچنین شاید بتوان این بنا را به عنوان اولین حرکت و یا جزء اولین حرکت‌ها به عنوان معماری صنعتی معرفی کرد. این بنا به جهت قدمت. نوع کاربری و جنبه‌های آگاهانه طراحی و نیز به لحاظ اجرا و جزییات اجرایی بسیار ارزشمند است.»
او یادآور شد: «تقریبا نیمی‌ از بخش‌های کارخانه نخریسی متعلق به شرکت برق خسروی مشهد است؛ جایی که هم برق موردنیاز کارخانه و هم برق شهر را تامین می‌کرده است، این ساختمان به انضمام ژنراتور اصلی و چند ژنراتور کوچک و توربین، شرکت برق را تشکیل می‌دهد. روبه‌روی ساختمان، استخری به عمق هفت متر وجود دارد که داخل آن سکوهایی بوده که لوله‌هایی برای سیستم تبرید به‌صورت مشبک روی آن‌ها قرار می‌گرفته است. کنار استخر، حوضچه‌‌ای قرار گرفته که سیستم تقطیر را در برمی‌گیرد؛ جایی که آب مقطر کارخانه را تامین می‌کرده است.
طغرایی اظهار کرد: «در مسافتی دورتر از استخر و حوضچه هم چاهی به عمق 85متر وجود دارد که تا پایین، دیوارچینی شده است. این چاه جایی قرار گرفته که با توجه به عمق کم آن می‌توان آب زیادی از آن استخراج کرد و همیشه بالغ بر چهار اینچ آب دارد، در این قسمت از کارخانه بازسازی‌ صورت نگرفته، فقط یک‌بار بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، چاه و استخر لایروبی و روکش شده‌ است. نخستین خط تولید در سالن اصلی، خط تولید پلات در سال1935 بوده است.»
وی درباره دیگر بناها موجود در این مجموعه گفت: «بنایی که به‌عنوان ساختمان کارخانه مطرح است و سند کارخانه محسوب می‌شود، به‌علاوه زمین صنایع فلزی(به‌دلیل اینکه تاسیسات تراش و ماشین‌های ابزار و تعمیرگاه‌ها و تاسیسات برق کارخانه در اینجا بوده است، به آن صنایع فلزی می‌گفتند) قبل از انقلاب، شیرخوارگاه و قبل از آن هم مهمانسرای کارخانه نخریسی بوده است. داخل این مجموعه، نیم‌طبقه‌ای به سمت پایین با پنجره‌ای نورگیر دارد. از داخل زیرزمین یک‌سو به آن‌طرف خیابان می‌خورد که این راه به دلایل امنیتی ایجاد شده است. در گذشته رجال سیاسی نیز به کارخانجات، رفت‌وآمد می‌کردند و کارخانه‌دارها هم جزو افراد سیاسی کشور محسوب می‌شدند. این راهِ فرار مخفی برای آن‌ها بوده است تا در مواقع اغتشاش، از طریق آن رفت‌وآمد کنند.»
او ادامه داد: بعد از آنکه ساختمان، شیرخوارگاه مجموعه شد، کارگران فرزندانشان را به آنجا می‌آوردند و سیستم کارخانه طوری طراحی شده بود که کارگران در زمان کار هیچ نگرانی نداشته باشند، حتی میوه و نان کارگران هم از باغ‌ها و نانوایی مجموعه تامین می‌شده است.
ويژگي‌های خاص اثر
مدیر دفتر ثبت آثار تاریخی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی درباره ويژگي‌های خاص اثر گفت: «می‌توان این بنا را به عنوان یکی از اولین حرکت‌ها در زمینه معماری صنعتی در خراسان معرفی کرد، در گذشته کارخانه نخریسی، بخش اعظمی از برق منطقه اطراف را (غیر از برق موردنیاز خود) تأمین می‌کرد، ویژگی بارز این اثر، کاربری و قدمت آن است، هم چنین به خاطر تأثیری که از معماری آلمان در زمینه کارخانه سازی گرفته است، جزء آثار ویژه در این منطقه است، -، تکنیک‌های ساختمانی، تزیینات خاص و ماشین آلات صنعتی و نیز نوع روابط بخش‌های مختلف این کارخانه، از دیگر ویژگی‌های آن است.»

مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی از ثبت ملی کارخانه نخریسی مشهد به شماره ۳۲۸۴۱ در فهرست آثار ملی ایران خبر داد و گفت: ثبت ملی این اثر تاریخی به استان خراسان رضوی ابلاغ شده است.

پایگاه خبری مشهد فوری (mashhadfori.com)

b11a2a83d0
10 تیر 1399 - 14:49

به گزارش روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی ابوالفضل مکرمی‌فر امروز سه شنبه 10 تیرماه 1399 با اعلام این خبر افزود: «کارخانه قدیمی نخریسی مشهد از جمله میراث صنعتی شهر مشهد و ایران در دوره مدرنیته رضاخانی است که معماری آن نیز برگرفته از شیوه های ساختمانی جنگ جهانی دوم است بنابراین ثبت این کارخانه برای نگهداری فضاهای مربوط به تولید و قسمتی از دستگاه‌ها ضروری است.»
او گفت: «برابر ماده یکی قانون حفظ آثار ملي مصوب 12 آبان ماه 1309 شمسي همه آثار صنعتي و ابنيه و اماكني كه تا پایان دورة سلسله زنديه در مملكت ايران احداث شده اعم از منقول و غيرمنقول با رعايت ماده 3 اين قانون مي توان جزء آثار ملي ايران محسوب شود و در تحت حفاظت و نظارت دولت است.»
او با اشاره اتفاقات پس از جنگ جهانی وورود روس ها به ایران و مشهد، اظهار کرد: «کارخانه قدیمی نخریسی در استان خراسان رضوی، شهرستان مشهد، بخش مرکزی، شهر مشهد و در دو نبش خیابان هفده شهریور و فدائیان اسلام قرار دارد. کارخانه نبش چهارراه نخریسی قرار گرفته و یک طرف آن بیمارستان امدادی است و یک طرف هم ایستگاه مترو 17شهریور است.»
او ادامه داد: «کارخانه نخ‌ریسی و نساجی خسروی، اولین و بزرگ‌ترین کارخانه در خراسان و شرق کشور بوده که به سبک جدید و دارای ماشین‌آلات مختلف نخ‌ریسی و نساجی است. تاسیس این کارخانه در اقتصاد شهر مشهد اثرات مطلوبی گذاشته است، زیرا با جذب حدود هزار نفر کارگر، به‌طور مستقیم سهم عمده‌ای در زمینه اشتغال داشته است.»
مکرمی‌فر تصریح کرد: «در تیر ماه 1310 خورشیدی، نامه‌ای از وزارت دربار به نیابت تولیت محمد ولی خان اسدی بدین مضمون می‌رسد که «حسب‌الامر باید کارخانه نخ‌ریسی و پارچه‌بافی در مشهد دایر شود.» از طرف رضا شاه مبلغ پنجاه هزار تومان از محل حق‌التولیه پرداخت شود و از جانب آستان قدس رضوی پنجاه هزار تومان و بانک ملی و موسسات آلمانی نیز در حدود صدهزار تومان بایستی مشارکت شود. بنابراین مبلغ دویست‌هزارتومان سرمایه شرکت نخریسی بود که صد هزارتومان دیگر باید بر آن مبلغ اضافه می شد تا کارخانه را دایر شود و بانک ملی مامور انجام این کار شد.»
او گفت: «در سال۱۳۱۳ش. پس از ورود سلمان خان اسدی مجلسی در منزل آقای محمد ولی خان اسدی نایب التولیه با حضور سلمان خان تشکیل و عده‌ای از تجار مشهد تصمیم می‌گیرند شرکت کارخانه نخ‌ریسی را با سرمایه پانصد و پنجاه هزار تومان تاسیس کنند و قرار شده که مبلغ سیصد هزارتومان را تجار محترم مشهد تقبل نمایند و دویست و پنجاه هزار تومان هم تجار زرتشتی مقیم هندوستان بدهند.»
وی تصریح کرد: « هدف از تاسیس شرکت چنین تعریف شده است: «برای کمک به ایجاد توازن در واردات و صادرات مملکتی و توسعه صنایع داخلی ملی روی مواد ذیل شرکتی به نام «شرکت سهامی نخریسی و نساجی خسروی مشهد تاسیس می‌شود.»


مدیر کل میراث فرهنگی، گردشرگری و صنایع دستی خراسان رضوی درباره صاحبان اولیه این اثر تاریخی اظهار کرد: «در سال۱۳۱۱، صاحبان سهام کارخانه نخ‌ریسی خراسان ۴۶ نفر که تعدادی از آنها عبارتند از: تیمورتاش، اسدی، وهاب‌زاده، قریشی، کافی، صولت‌السلطنه، باقرزاده، خضرائی، حاجی قائم مقام، هاروطونیان و... بودند.»
مکرمی‌فر افزود: «شرکت سهامی نخریسی و نساجی خسروی مشهد در تاریخ چهاردهم اسفند ماه ۱۳۱۳ خورشیدی در مشهد تحت شماره ۳۸ و برای مدت ۵۰ سال به ثبت رسید و مراسم گشایش کارخانه نخریسی و نساجی، عصر چهارشنبه یازدهم اسفند ماه ۱۳۱۶انجام شد.»
او گفت: «در این کارخانه در سال ۱۳۳۶حدود ۷۸۱ نفر کارگر، ۸نفر مهندس و کارشناس ایرانی، یک نفر مهندس خارجی و ۶۴نفر کارمند مشغول انجام وظیفه بوده‌اند؛ همچنین این کارخانه دارای ۱۰۸۶۴ دوک ریسندگی و ۱۵۰ دستگاه بافندگی بوده است. کارخانه نخریسی یکی از بزرگ‌ترین واحدهای صنعتی بوده و از لحاظ نیروی کارگر در سال ۱۳۵۰ حدود۱۱۸۰نفر در کارخانه اشتغال داشته‌اند.»
مکرمی فر اظهار کرد: مستخدمین خارجی کارخانه نخریسی و نساجی تا سال ۱۳۱۷ سه نفر به اسامی هانس استرسیونگر، تابع کشور سوییس، ویلیام فن فوکس هنگری تبعه مجارستانی و پستونجی میستری تابعیت انگلیس بوده‌اند البته نصاب دیگ‌های بخار کارخانه مهندس لئوپولز کورتس بوده است.
او تصریح کرد: با پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی بررسی‌های جدی نسبت به برنامه ریزی، بازسازی و توسعه کارخانه توسط مدیریت وقت به عمل آمد و طرح‌هایی جهت اجرا در محل کارخانه مشهد تهیه شد که در اولین اقدام ماشین آلاتی در سال های 1361، 63 و 65 خریداری و آخرین آن‌ها در سال 1367 در خط تولید و پس از دو پروژه در رابطه با مدنیزه ماشین آلات ریسندگی کارخانه بوده است. همچنین این کارخانه در چهار دوره، به کارگرانش زمین‌های250 و 150مترمربعی واگذار کرده است که عامل پیدایش محله کوی کارگران و شهرک انقلاب شده است. مرحله نخست واگذاری زمین‌ها در دوره مدیریت مهندس کفایی و مرحله دوم در دوره مدیریت مهندس فرخ بوده که قطعات 250متری به کارگران واگذار شده است.
مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی به سوابق و اسناد تاریخی اشاره کرد و گفت: «کارخانه نخریسی مشهد در تاریخ15/4/1385 رسما تعطیل و خط تولید آن به کارخانه نیشابور منتقل شد که در شهریور1383 افتتاح شده بود. در ادامه با رویکرد جدید آستان قدس رضوی در استفاده از موقوفات، ساختمان کارخانه نخریسی به «موزه زنده زیارت» تبدیل شد.موزه‌ای که در آستانه چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی گشایش یافت.»
هم چنین محمود طغرائی مدیر دفتر ثبت آثار تاریخی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی درباره مشخصات این اثر تاریخی اظهار کرد: «وسعت این کارخانه 66000 مترمربع و زیربنای آن25هزار مترمربع است. سفارش ماشین‌آلات نخریسی به کمپانی «برادران پلات» انگلستان به میزان۱۰۱۲۰ دوک با کلیه لوازم مربوطه به مبلغی در حدود دو میلیون و چهارصد هزار ریال داده شد که مقداری لوازم یدکی مابه‌الاحتیاج نیز ضمن آن منظور شده بود. صد و پنجاه دستگاه ماشین‌آلات بافندگی در داخل کارخانه مستقر شده بود.»
او با بیان این که کارخانه نخریسی به 5 قسمت مجزا تقسیم تقسیم و تفکیک شده است، افزود: بخش تأسیسات که در شمال غربی سایت کارخانه قرار دارد پس از ورود به این بخش با یک سرسرای مسقف به ارتفاع ۲ طبقه روبه‌رو می‌شویم که محل قرار گیری دیگ‌های بخار است و در حال حاضر نیز این کاربری ادامه دارد. هنوز توربین‌های برق در مواقع قطع برق، برق اضطراری مجموعه را تامین می کنند. این قسمت به همراه نمای بخش طاق زنی، هنوز به همان شکل گذشته خود باقی مانده است. دیوارهای این بخش بیشتر ۸۰ سانتی متر قطر دارند و شامل آجر و ملات ساروج است و سقف اکثر نقاط، تر و پروازی است.»
او ادامه داد: «قسمت طاقه زنی که در شمال کارخانه و در سمت راست تاسیسات قرار دارد یکی از شاهکارهای مجموعه کارخانه نخ ریسی خسروی، همین قسمت است. این بخش، یک فضای باز با ستون‌های متعدد است که به امر طاقه زنی و اتو کشی و ... اختصاص داشته و دارد. جزییات سقف و ستون‌ها بسیار جالب توجه است.»
طغرایی افزود: «قسمت ریسندگی که در شرق سایت و در جلو بخش طاقه زنی قرار دارد، بخش ریسندگی از یک سمت به وسیله سرسرای ورودی و بخش اداری به محوطه ورودی متصل می‌شود و از سمت دیگر به وسیله حلاج خانه و بارانداز به محوطه پشتی و از پایین به سمت انبار طاقه زنی متصل می‌شود. جزییات سقف این بخش بسیار جالب توجه است. از طرفی بحث نور گیری خاص این فضا مطرح است (با توجه به وسعت این فضا، نورگیری از دیوارها نمی‌تواند تأمین کننده روشنایی کل مجموعه باشد و ناچار باید از نورگیر سقفی استفاده کرد و از طرفی بحث صدا و آلودگی صوتی زیاد و هم چنین بحث ایستایی سالن وسیع ریسندگی، همه و همه طراح را برای طراحی متخصصانه و دقیق جزییات اجرایی و عملکردی فرا می‌خواند.»
مدیر دفتر ثبت آثار تاریخی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی تصریح کرد: «قسمت اداری و محوطه که در جنوب سایت و در نزدیکی ورودی اصلی قرار دارد این بخش به دلیل گسترده شدن کاربری و عملکرد کارخانه به بخش‌های دیگر الحاق شده که شامل حراست، اطلاعات، فروشگاه، خبازی، سالن چندمنظوره و اتاق ریاست، هم چنین اتاق های بخش اداری و ... است.»
طغرایی گفت: پنجمین بخش این کارخانه قسمت بافندگی که در غرب مجموعه و در کنار سالن ریسندگی قرار دارد، حجم ساختمان این قسمت، شبیه بخش ریسندگی است و جزییات سقف آن نیز کاملا شبیه بخش ریسندگی است، کارخانه نخریسی خسروی به دلیل کسب معماری خاص آن. شیوه ساخت، زمان ساخت و نیز تقابلی که با معماری صنعتی جهان در عصر خویش داشته حائز اهمیت است. همچنین شاید بتوان این بنا را به عنوان اولین حرکت و یا جزء اولین حرکت‌ها به عنوان معماری صنعتی معرفی کرد. این بنا به جهت قدمت. نوع کاربری و جنبه‌های آگاهانه طراحی و نیز به لحاظ اجرا و جزییات اجرایی بسیار ارزشمند است.»
او یادآور شد: «تقریبا نیمی‌ از بخش‌های کارخانه نخریسی متعلق به شرکت برق خسروی مشهد است؛ جایی که هم برق موردنیاز کارخانه و هم برق شهر را تامین می‌کرده است، این ساختمان به انضمام ژنراتور اصلی و چند ژنراتور کوچک و توربین، شرکت برق را تشکیل می‌دهد. روبه‌روی ساختمان، استخری به عمق هفت متر وجود دارد که داخل آن سکوهایی بوده که لوله‌هایی برای سیستم تبرید به‌صورت مشبک روی آن‌ها قرار می‌گرفته است. کنار استخر، حوضچه‌‌ای قرار گرفته که سیستم تقطیر را در برمی‌گیرد؛ جایی که آب مقطر کارخانه را تامین می‌کرده است.
طغرایی اظهار کرد: «در مسافتی دورتر از استخر و حوضچه هم چاهی به عمق 85متر وجود دارد که تا پایین، دیوارچینی شده است. این چاه جایی قرار گرفته که با توجه به عمق کم آن می‌توان آب زیادی از آن استخراج کرد و همیشه بالغ بر چهار اینچ آب دارد، در این قسمت از کارخانه بازسازی‌ صورت نگرفته، فقط یک‌بار بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، چاه و استخر لایروبی و روکش شده‌ است. نخستین خط تولید در سالن اصلی، خط تولید پلات در سال1935 بوده است.»
وی درباره دیگر بناها موجود در این مجموعه گفت: «بنایی که به‌عنوان ساختمان کارخانه مطرح است و سند کارخانه محسوب می‌شود، به‌علاوه زمین صنایع فلزی(به‌دلیل اینکه تاسیسات تراش و ماشین‌های ابزار و تعمیرگاه‌ها و تاسیسات برق کارخانه در اینجا بوده است، به آن صنایع فلزی می‌گفتند) قبل از انقلاب، شیرخوارگاه و قبل از آن هم مهمانسرای کارخانه نخریسی بوده است. داخل این مجموعه، نیم‌طبقه‌ای به سمت پایین با پنجره‌ای نورگیر دارد. از داخل زیرزمین یک‌سو به آن‌طرف خیابان می‌خورد که این راه به دلایل امنیتی ایجاد شده است. در گذشته رجال سیاسی نیز به کارخانجات، رفت‌وآمد می‌کردند و کارخانه‌دارها هم جزو افراد سیاسی کشور محسوب می‌شدند. این راهِ فرار مخفی برای آن‌ها بوده است تا در مواقع اغتشاش، از طریق آن رفت‌وآمد کنند.»
او ادامه داد: بعد از آنکه ساختمان، شیرخوارگاه مجموعه شد، کارگران فرزندانشان را به آنجا می‌آوردند و سیستم کارخانه طوری طراحی شده بود که کارگران در زمان کار هیچ نگرانی نداشته باشند، حتی میوه و نان کارگران هم از باغ‌ها و نانوایی مجموعه تامین می‌شده است.
ويژگي‌های خاص اثر
مدیر دفتر ثبت آثار تاریخی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی درباره ويژگي‌های خاص اثر گفت: «می‌توان این بنا را به عنوان یکی از اولین حرکت‌ها در زمینه معماری صنعتی در خراسان معرفی کرد، در گذشته کارخانه نخریسی، بخش اعظمی از برق منطقه اطراف را (غیر از برق موردنیاز خود) تأمین می‌کرد، ویژگی بارز این اثر، کاربری و قدمت آن است، هم چنین به خاطر تأثیری که از معماری آلمان در زمینه کارخانه سازی گرفته است، جزء آثار ویژه در این منطقه است، -، تکنیک‌های ساختمانی، تزیینات خاص و ماشین آلات صنعتی و نیز نوع روابط بخش‌های مختلف این کارخانه، از دیگر ویژگی‌های آن است.»

منبع: مشهد فوری